پایگاه اطلاع رسانی حجت الاسلام و المسلمین دکتر علی ذوعلم عضو پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و معاون موسسه پژوهشی حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبری مدظله العالی
ادامه...
هرچه تحلیلهای مفهومی عمیقتر پردازش و بیان گردند، صبغهای فلسفی مییابند و زمانی که توانایی بیش از این بیابند، در صورتی «اعتقادی» جلوهگر میشوند. اصولگرایی از مفاهیم مهم در تبیین ماهیت و جهتگیریهای انقلاب و نظام اسلامی محسوب میگردد که نیازمند تأمل و تفکر است. در این مقاله با رویکردی متفاوت، این مفهوم ریشهیابی و تحلیل گردیده است که براساس توضیح پیشگفته میتوان آن را تحلیلی فلسفی ــ اعتقادی از اصولگرایی دانست.
غالبا چنین پنداشته میشود که اصولگرایی مستلزم ایستایی و رکود یا حتی عقبگرد و بازگشت به گذشته است. این پندار خودبخود نوعی واکنش منفی را در برابر اصولگرایی به دنبال خواهد داشت؛ چراکه علاقه به پیشرفت و گرایش به دگرگونی مثبت و تحول سازنده، به خصوص در عرصههای اجتماعی و اقتصادی، امری فطری است که در همه انسانها و جوامع بشری ریشهدار میباشد و بدیهی شمرده میشود. این مقاله به رابطۀ بین اصولگرایی و تحول میپردازد و انگیزهها و ریشههای تحول سازنده و مثبت را فقط در اصولگرایی جستجو میکند.
دستیابی به اجماع مفهومی از مهمترین معضلات تولید علم در عرصه مقولات انسانی است و پس از آن حصول توافق در مورد چگونگی حل مسائل، تنگنایی جدی برای متفکران و تحلیلگران از یکسو و سیاستمداران و دولتمردان از سوی دیگر است. تلاش برای رفع موانع نظری در قالب شفافسازی مفاهیم و ترسیم اصول و فرایند حل مسائل گامی جدی در این مسیر دشوار محسوب میگردد. مقاله حاضر با عنایت به این موارد کوشش نموده است اصول و فرایند مهندسی فرهنگ را تشریح نماید.
مهندسی فرهنگ با مهندسی فرهنگی و نیز با مهندسی دستگاهها و نهادهای فرهنگی متفاوت است. برای دستیابی به درک مشترک و واضح مهندسی فرهنگ، این تفاوت باید تبیین شود. مهندسی فرهنگ، ترسیم نقشه محتوایی و تعیین نسبت اجزایی است که کلّیت فرهنگ را شکل میدهد؛ نقشهای که ناظر به وضع موجود باشد و در عین حال گامهای حرکت به سمت مطلوب را ترسیم نماید. در این نقشه، اجزا و لایههای نگرشی، ارزشی و رفتاری فرهنگ به تفصیل مورد توجه قرار گرفته و نسبت میان آنها، میزان تاثیرگذاری هر یک بر تغییرات مثبت و منفی سایر اجزا و لایهها در وضع موجود و مطلوب مشخص شده و شبکه تعامل آنها ترسیم گردیده است. اما مهندسی فرهنگی جامعه، بخشی اساسی و مهم از مهندسی اجتماعی است که در رابطهای متقابل ضلع فرهنگی جامعه را در میان کارکردهای مختلف اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بخشهای گوناگون، مورد توجه قرار میدهد و برای مراقبت و تقویت آن، مجموعهای منسجم از راهکارها را ارائه میکند.
اگر آنچنان که دیدگاه اسلام اقتضا می کند، پیوند معرفتی و عاطفی میان باورهای دینی و ارزش های اخلاقی با انسان پیوندی وجودی و فطری باشد، دیگر به راحتی و سادگی نمی توان از فاصله یک نسل با این باورها و ارزش ها سخن گفت و با مشاهده نمونه هایی از ظواهر نامناسب یا سستی برخی جوانان نسبت به بعضی از وظایف دینی، وجود گسست را ثابت کرد! به اعتقاد ما عناصر ریشه ای و اصیل دین، از جایگاهی محکم در فطرت انسان ها برخوردار است و تحولات اجتماعی در سطح کلان جامعه بشری راه را به سوی نزدیک تر شدن انسان ها با این اصول فطری پیوسته هموارتر می سازد.
در سالهای اخیر شاهد طرح دیدگاهی در برخی مطبوعات و محافل فرهنگی هستیم که با ارائه بعضی نمونه ها و واقعیت های تلخ، ایجاد شکاف میان نسل جوان جامعه ما با نسل پیشین را ادعا کرده و سپس با فرض قطعی بودن این شکاف، به استنتاج های منفی و انفعالی می پردازد. در این دیدگاه که گاه با استدلال های به ظاهر علمی و منطقی مطرح می شود، شکاف نسل ها غالباً نه به عنوان یک آسیب فرهنگی که در حد یک ضرورت طبیعی در گذر زمان تبیین شده و پذیرش و قبول آن توصیه میگردد. تأمل در این دیدگاه و قرائن و ادله ای که معمولاً برای اثبات آن بدان تکیه می شود، نقدها و نظرات متفاوتی را برانگیخته است، اما در این میان هنوز جای تأملات و ریشه یابی های واقع بینانه خالی است. در این مجال، نکاتی در مبانی این دیدگاه و نوع نگاه به مسأله مطرح شده که شاید بتواند در فهم درست موضوع و چگونگی مواجهه با آن مفید باشد.
چه عوامل و عناصری باعث میشوند اسلام یک دین ذاتا تحولساز و اصلاحگر به حساب آید؟ در طول قرون متمادی، مسلمانان همواره درگیر درانداختن طرحی نو برای مواجهه با انحطاط و ابتذال بودند تااینکه پیدایش استعمار آنان را با هجمهای سهمناک در قالب سیطره سوداگرایانه تمدن غربی روبرو ساخت. بهنظر میرسد تحولانگیزی یکی از خصوصیات ذاتی دین اسلام است و این تحولخواهی، انقلابیگری و اصلاحطلبی دینامیک در فرد یا جامعه مسلمان، تنها به مواجهه و رویارویی با بحرانهای اقتصادی و… منحصر نمیشود، بلکه تمامی شئون زندگی را دربرمیگیرد. در سطور ذیل با جنبههایی از ضرورتهای ذاتی اصلاحطلبی در مکتب اسلام آشنا میشوید.
در میان همه ی شب های قدر – از آغاز تا پایان – دو شب قدر است که قدر و ارزش دیگری به شب قدر افزده است: شب قدری که کتاب الهی – قرآن کریم – در آن فرود آمده است. بهترین و بالاترین حقیقتی که می توانسته است به انسان ها هدیه شود: نور، شفا، هدایت، حکمت، آرامش، عرفان، آزادگی و … بالاخره کتابی که عبد را به رب می رساند و رشته محکم پیوند آسمان و زمین است.
و شب قدری نیز که نمونه عینی کتاب الهی – قرآن ناطق – در آن به عروج رسیده است ، شب قدر سال چهلم هجری.